زورخانه
زورخانه رستم دستان؛ کابل،افغانستان

زورخانه مکانى است براى نیرومندى و تقویت روحیه ورزشکارى، تواضع و فروتنى و دورى از تکبر. ورزش های زورخانه ای در فضایی سرپوشیده انجام می شدند و ساختمان آن شبیه سرداب ها و عبادتگاه هایى بود که زورخانه ها از دوران باستان از آنجا ظهور پیدا کرده اند با ظهور اسلام و تاکید بر تربیت نظامی پسران موضوع ورزش کردن آنها جدی تر شد و پس از حمله مغول زورخانه ایجاد شد و در قرن هفتم زورخانه ها به شکل امروزی در آمد. بنا به شهادت برخی از منابع، پوریای ولی نخستین زورخانه را پایه گذاشت. 
درب ورودی زورخانه کوچکتر از درهای معمولی طراحی شده است به نحوى که افراد هنگام ورود با حالت خضوع وارد مى شوند و سقف زورخانه بلند و گنبدى شکل، شبیه معابد و مساجد مى باشد. گود زورخانه که محل اجرای حرکات ورزشى زورخانه اى مى باشد به شکل هشت ضلعى به قطر 10 متر ساخته مى شود که 70 سانتى متر پایین تر از سطح کف سالن زورخانه قرار دارد. به منظور جلوگیرى از صدمات به ورزشکاران، سرتاسر لبه گود از جنس چوب و یا پلاستیک نرم پوشیده شده است. در فضای اطراف گود، سکوهایی برای تماشاچیان و جایگاهى مخصوص برای وسایل و ابزار ورزشی در نظر گرفته شده است.

اسباب و آلات ورزش باستانی که اکنون از آنها در زورخانه ها استفاده مى شود عبارتست از سنگ، تخته شنا، میل، کباده.

 

دعا کردن

دعا کردن
از کهن ترین آداب زورخانه دعا کردن است که در پایان ورزش انجام مى گیرد دعا ها با همان جنبه هاى اجتماعى و نقطه نظرها با همان اندک تفاوت در صورت، از روزگار باستان تا بدین دوران بر جاى مانده اند.

 دعا


دعا در آخر ورزش توسط میاندار انجام می شود. در زیر به نمونه ای از دعای ورزشکاران در زورخانه اشاره شده است:

در حدیث است که: رسول خدا به هنگام دعا از خود شروع می کرد و می گفت: خدایا مرا و پدر و مادر مرا ببخش و هر آن را که بر من حق دارد.

اول و آخر مردان عالم ختم به خیر.

خداوند زحمات مرشدان را بر ما حلال کند.

بر ناپاک لعنت .

بر بد لعنت.

بر تارک الصلوت لعنت.

بر موذی و منافق لعنت.

بر کسانی لعنت باد که خدا و رسول آنها را لعنت کرده اند.

تیغ سرباز اسلام برا باشد.

دشمنش فنا باد.

سایه بزرگترها از سر ما کم نشود.

 

مریضای اسلام هر کجا باشند شفا عنایت فرما.

قربای اسلام هر کجا باشند در پناه امام زمان حفظ فرما.

آن کسانی که پیش از ما در این مکان به راستی و درستی قدم گذاشته اند و اکنون سر به تیره تراب فرو برده اند خداوند روحشان را شاد فرماید.

 

آن کسانی که حیات دارند و به راستی و درستی در این مکان مقدس قدم می گذارند تمامشان را سربلند فرما.

به جمال خاتم انبیاء محمد مصطفی صلوات.

به جمال شاه ولایت علی علیه السلام صلوات.

به هر دو نور پاک محمد و علی صلوات.

سردم؛ جایگاه مرشد
مرشد از فراز سردم  ورزشکاران در گود زورخانه را با نوای ضرب هماهنگ می کند
سردم محلی منزه و قابل احترام است که مرشد بتواند با تسلط به فضای گود مقدس رسم تشریفات و آداب تعارف های زورخانه ای را در حق مستمعین داخل و خارج ادا کند. چنین رسم است که سردم را با پرهای طاووس و قو زینت می دهند. چون در روزگاران قدیم این قبیل پرها را جنگجویان و سرداران جنگی به کلاه خودهای خود نصب می کردند. نمای سکوی سردم را از سنگ مرمر و یا چوب گردو می سازند و بر بالای آن غرفه ای برپا می دارند که یک طاق نصرت زینت بخش آن است. جای مرشد در کنار در ورودی و نشیمنگاه او بر سکوی نسبتا مرتفعی است که طاق های هلالی یا مربع شکل دارد که یک یا چند زنگ به آن آویخته اند.

 

مرشد اکبر برجسته

زنگ
زنگ که براى هماهنگى هرچه بیشتر ورزشکاران و مرشد و تعویض چشمه هاى ورزشى بکار مى رود شبیه کاسه و از جنس مس است که از وسط آن میله اى آویزان مى شود که با برخورد آن به دیواره کاسه صدایى زیبا تولید مى شود. مرشد در زمان ورود یک شخص والامقام یا ورزشکار برجسته و پیشکسوت به محیط زورخانه زنگ را به صدا در می آورد و ضربه ای به ضرب خود وارد آورده و اشعارى مناسب و حماسی در مدح میهن دوستى و یا اولیاء اله می سراید.

 

ضرب
ضرب یا طبل مرشد شبیه تنبک ولی از جنس سفال است که دهانه بزرگ آن با پوست نازک دباغی شده، پوشانیده شده است و مرشد با نواختن آن با ریتمى مشخص حرکات ورزشى را آهنگین و هماهنگ نموده و نسبت به ایجاد شور و اشتیاق در بین ورزشکاران و تماشاگران مى کوشد.

 

میاندار
میاندار
میاندار ورزشکار نخبه ای است که رهبری عملیات ورزش باستانی و هماهنگی با مرشد را برعهده دارد و ورزشکاران داخل گود مکلف به پیروی از ایشان هستند.

میل
میل بازی تیم ملی زورخانه ی نپالمیل ابزار ورزشی است از چوب استوانه ای شکل مایل به بدنه مخروط. شکل میل تداعی کننده گرز است و قدمت آن به دوره های کهن می رسد. چون ورزش زورخانه ای از ریاضت های اهل فتوت بود از وسیله ای شبیه میل برای ورزیده ساختن خود استفاده می کردند. این ابزار ورزش که در بدو پیدایش احتمالا شبیه گرز و از چوب و آهن ساخته شده بود برای پرورش بدن و مهارت در گرزکوبی به کار می رفته است. میل های چوبی که اکنون نیز رواج دارد از چوب های سختی مانند نارون و گردو و ارژن و زبان گنجشک ساخته می شود. در تومار افسانه پوریای ولی و گل کشتی میرنجات که هر دو به دوران صفویه باز می گردد؛ از میل زورخانه به شکل امروز نام برده شد.
میل داراى وزن هاى مختلفى است و هر میل از 1 تا 15 وزن دارد. میل سنگین در مسابقات جفت 30 کیلوگرم است.
 

میل بازی
از میل های دیگر کمی کوچک تر و کوتاه تر است و به علت سبکی برای شیرین کاری آن را به بالا پرت می کردند.

میل سبک و سنگین
میل سنگین میل باز  تیم عراق
در گذشته نوعی میل بازی بوده است ولی از چندین سال پیش به نوعی میل که سنگین تر از میل بازی است اطلاق می شود که حرکات شیرین کارى و میل گیرى ساده با آن انجام مى شود.
میل سنگین نیز میل هایی بودند که ورزشکار روی شانه ها می گذاشت و با حرکات چرخشی آنها را می گرداند ولى در مسابقات بین المللى امروزى، حرکاتى مانند میل گیرى با میل سبک انجام مى شود.

کباده
کباده
یکی دیگر از ابزارهای ورزش باستانی کباده است. کباده شکلی از همان کمان جنگی است. این وسیله را در فرهنگ های فارسی به معنای کمان نرم و سست که مخصوص مشق کمان کشیدن است، ضبط کرده اند. غلامرضا انصافپور به نقل از کتاب مینوی خرد معتقد است از این کمان آمادگی یا کمان مشق برای جنگ با اهریمن استفاده مى شده است. در فرهنگ دهخدا از نوعی کمان مشقی برای قوی شدن کتف کمانداران نام می برند. تصور می رود کباده های اولیه به صورت و هیئت کباده های کنونی نبوده است. اکنون کباده ها را از آهن خالص می سازند و تنه آن حالت فنری ندارد.
کباده های زورخانه قرن هاست که به دو شکل است یکی بدنه ای کمانی یا مقوس دارد که آهنین و سنگین است و در مقابل برای حفظ تعادل زهی زنجیری و بلند به دو سر آن آویخته بودند. در زورخانه ها معمولا دو جور کباده وجود داشت یکی سبک برای تازه کارها و دوم سنگین برای ورزشکاران سابقه دار.
وزن کباده معمولى 14 کیلوگرم، طول کمان آن 150 و طول زنجیر آن 200 سانتى متر است.

سنگ
سنگ،ورزشکار اکراینی
وسایلى که در حال حاضر به اسم سنگ در زورخانه متداول است دو قطعه تخته سنگ حجیم به شکل نعل کفش های قدیمی است که در قسمت بالای آن مربع و در پایین منحنی است و در وسط هر یک از سنگ ها سوراخ و دستگیره ای در نظر گرفته شده و در دو طرف دستگیره برای جلوگیری از خراش برداشتن دست ورزشکار قطعات نمد می گذارند. سنگ های زورخانه وزن مشخصی نداشت وزن آن بستگی به اندازه و سلیقه کسی که آن را سفارش داده بود در نظر گرفته می شد. در مسابقات بین المللى وزن سنگ هر یک از سنگ ها 20 کیلو گرم، طول آن 100 و عرض آن 70 و ضخامت سنگ 5 سانتى متر است. سنگ زورخانه به گفته پژوهشگران همان سپر است و ورزشکاران برای قوی کردن بازو ها از آن استفاده می کردند. در عراق به سنگ «باب خیبر» می گویند تا یاد حضرت علی در شکستن در قلعه خیبر را گرامی بدارند.

تخته شنا
تخته شنای ورزشکار گرجستانی
یکی دیگر از ورزش هایی که در زورخانه برگزار می شود ورزش شنا است. مرشد پس از خواندن سرنوازی ضربه ای به زنگ می زند و طبل را با یک ضرب متوالی به صدا در می آورد. ورزشکاران تخته های شنا را مقابل خود قرار داده و با هر دو دست روی تخته شنا قرار می گیرند و با سرهای برافراشته به تقلید از میاندار حرکاتی را انجام می دهند.
تخته شنا (شنو) تخته ای است پایه دار که طولش به اندازه 70 سانتی متر و پهنای آن 8 سانتی متر است که دو پایه کوتاه به ارتفاع 5 سانتى متر در زیر، آن را از زمین بالا نگه می دارد. تخته شنا از وسایل اصلی ورزش زورخانه نیست، کما این که بدون آن نیز می توان با گذاشتن کف دست ها به روی زمین شنوهای چهار گانه را انجام داد.        

پوشاک مرشد
در گذشته لنگی روی شانه ها می انداختند اما امروزه غالباً با پیراهن ورزشی، جلیقه باستانى و شلوار بلند چرمی یا مخملی روی سردم می نشینند.

شلوار باستانى (نطعى)
ورزشکار باستانی کباده
در گذشته شلوار، لنگی بوده بر روی پیژامه می بستند و نطعی شلوارى است تا سر زانو و از جنس پارچه ضخیم که بر روى آن توسط نوارهاى رنگى یا سفید بته جقه نقش مى بندند و دورکمر و زانو ها از جنس چرم است.

 

استاندارد وزن و ابعاد وسایل ورزشی زورخانه

استاندارد وسایل زورخانه

زور خانه از زبان امام خمینی

امام خمینی ( قد سره )   :

من مي دانم ورزشكاران در گود زورخانه ياد خدا هستند ، ياد امير المومنين (ع) هستند . تقويت كنيد ياد خدا ، تقويت كنيد ياد مولا را .

مقام معظم رهبری :

• ورزش باستاني  يك تاريخ است براي ما ،  يك ورزش نيست ، يك فرهنگ است .

• ورزش باستاني يك گنجينه فرهنگي و تاريخي است .

• ورزش باستاني كشورمان يك تاريخ و يك فرهنگ محسوب مي شود .

• اين ورزش اصالتاً ايراني است و از تاريخ براي ما به يادگار مانده است .

• اين ورزش مربوط به سابقه و فرهنگ گذشته ماست .

• خود ورزش باستاني را شما نگاه كنيد همه اش خدا و دين است .

• ورزشي است كه با حركاتش اسم خدا را مي آورند و  تسبيحات اربعه مي گويند. اين ورزش ارزش دارد خيلي قيمت دارد . اين فرق مي كند با ورزشي كه اول تا آخرش هيچ ذكر خدا نيامده.

• از همه مهمتر آن روح معنوي ، عرفاني را كه در اين ورزش هست حتماً حفظ كنيد .

• چرخ ورزشي است هم بهداشتي ، هم مفرح و هم براي زيبايي اندام بسيار مفيد است . چرخ را در دنيا  باب كنيد . دنيا خبر از چرخ ندارد .

• اصلاً گود تقدس دارد .

• ورزش باستاني خدايي است .

• در ورزش باستاني و پهلواني گذشته ايران جوانمردي و مردانگي رايج و معروف بوده است .

• پهلواني در تاريخ گذشته ما توام با گذشت ، فداكاري ، مردانگي و جوانمردي بوده است . براي همين احياي روح جوانمردي هم كه هست بايد اين فرهنگ را رشد دهيم .

• براي رشد سنتها و خصلتهاي ويژه پهلواني كه همان ديانت و جوانمردي است بايد زورخانه ها حفظ و تقويت شود .

• جوانها را بكشيد ، بياوريد و تربيت كنيد . البته ابتكارات را هم وارد كنيد .

• اين ورزش بايد احياء و رونق داده شود ، براي جوانان جذاب گردد .

• بياييد اين ورزش را كه با كمتر ورزشي در دنيا قابل مقايسه است زنده و احياء كنيد .

• ورزش هاي خودتان را به شكلي علمي و صحيح تكميل كنيد اما تار و پودش را به همان شكل قديمي نگه داريد .

• چرا ما سنگ گرفتن را باب نكنيم . بياييد اينها را در دنيا معرفي كنيد .

• بياييد ميل را باب كنيد . ميل بازي هم زيباست ، هم تردستي در آن است و هم ورزش ويژه ايراني است .